Öğrenilmiş Çaresizlik

Öğrenilmiş Çaresizlik Nedir?

Öğrenilmiş çaresizlik, bir kişinin tekrar eden stresli durumlar yaşaması sonucunda ortaya çıkar. Öğrenilmiş çaresizlik durumunun pekiştiği bireyler, bu stresli durumları değiştirme ihtimalinin olduğu zamanlarda bile aksine inanırlar. Çaresiz ve zor durumda olma halini genelleyip motivasyon kaybına uğrar ve harekete geçmezler.

Öğrenilmiş çaresizlik kavramı, ilk kez 1967 yılında hayvanlar üzerinden yapılan deneylerin insanlara da uyarlanabileceğinin psikologlar tarafından keşfedilmesiyle ortaya çıkmıştır. Öğrenilmiş çaresizlik, stres ve depresyon duygularını beraberinde getirir. Buna ek olarak bazı kişilerde “Travma Sonrası Stres Bozukluğu” da görülebilir.

Martin Seligman, öğrenilmiş çaresizliğin üç temel özelliğine vurgu yapar:

  • Travma karşısında pasif kalmaya neden olabilir.
  • Tepkilerin travmayı kontrol edebileceğini öğrenmede zorluk çekmeye neden olabilir.
  • Stres seviyelerinde artış gösterebilir.

Çocuklarda Öğrenilmiş Çaresizlik

Yetişkinlikte görülen öğrenilmiş çaresizliğin çoğu çocuklukta başlar.

Çocuğun stresli durumları kontrol edemeyeceğine olan inancı ilk kez bakım vereni ile kurduğu ilişkiyle başlar.

Çocuğun temel ihtiyaçlarının bakım vereni tarafından karşılanmaması, çocuğun stresli durumları değiştirmeye gücünün yetmeyeceğini öğrenmesine neden olur. Bu durum düzenli olarak tekrarlanırsa öğrenilmiş çaresizliğin yetişkinlik evrelerinde de devam edebilir.

Örneğin, istismar ve ihmal geçmişi olan bir çocuğun stresli durumlar karşısında kontrol duygusunun kaybolması, çaresizlik ve güçsüzlük duygularını yaşamasına neden olabilir. Çocuklarda görülen bu çaresizlik durumu çoğunlukla okul yıllarında ortaya çıkar.

Bir çocuğun, sınavlarda başarılı olmak için çok çalışmasına rağmen sınav sonucunun kötü gelmesi kendini çaresiz hissetmesine neden olabilir.

Öğrenilmiş çaresizliğin görüldüğü çocuklar aşağıda verilen özellikleri gösterebilir:

  • Kendine güvensiz
  • Düşük motivasyon ve başarı beklentileri
  • Daha az süreklilik
  • Zor durumlar karşısında yardım istememe
  • Başarıyı iç faktörlere değil çevre gibi dış faktörlere atfetme

Yetişkinlerde Öğrenilmiş Çaresizlik

Yetişkinlerde öğrenilmiş çaresizlik, kişinin zor durumlar karşısında gerekli tepkilerin uygulanmamasına neden olur. Bu kişilerin, genelde kötü durumlarla karşılaşacaklarına dair inançları yüksektir. Potansiyel bir çözümü olsa bile bu kötü ve stresli durumları yönetmekte başarısız olurlar. Bir alkol bağımlısının alkolü birkaç kez bırakmaya çalıştıktan sonra bu girişimlerinde başarısız olması hiçbir zaman alkol kullanımını bırakamayacağı inancı geliştirmesine neden olur bu da yetişkinlikte öğrenilmiş çaresizliğe örnek olarak verilebilir.

Bir kişinin deneyimleri öğrenilmiş çaresizlik geliştirme riskini arttırabilir. Genelde istismar ve şiddet gibi tekrarlanan stres deneyimlerinden sonra başlar fakat bu durum istismar ve şiddete maruz kalan her kişinin bundan mustarip olacağı anlamına gelmez. Karamsar ve iyimser açıklama stiline sahip insanların öğrenilmiş çaresizliği deneyimleme olasılıkları farklılık göstermektedir.

Öğrenilmiş Çaresizlikle Başa Çıkma Yolları Nelerdir?

Bireyin, yakın çevresi tarafından desteklenmesinin ve pozitif bir yaşam tarzını geliştirmesinin yanı sıra bu konuda profesyonel destek alması mümkündür. En yaygın tedavi yöntemi Bilişsel Davranışçı Terapidir. (👉 Terapi Yöntemleri ) Terapide, insanların düşünme ve davranış biçimlerini değiştirerek yaşanılan zor durumların üstesinden gelmek amaçlanır.

Terapinin aşağıda verilenleri içermesi beklenir:

  • Destek ve cesaret almak
  • Öğrenilmiş çaresizliğin kaynaklarının keşfetmek
  • Çaresizlik duygularını azaltmanın yollarını aramak
  • Öğrenilmiş çaresizliğe hizmet eden olumsuz düşünceleri belirlemek
  • Düşünceleri ve davranışları daha işlevsel olanlarla değiştirmek
  • Benlik saygısını artırmak
  • Zorlayıcı duygularla çalışmayı sağlamak
  • Kişiler için hedef ve görevler belirlemek

                                                                                                    Mehlika Beyza Önal

Kaynakça

Medical News Today. “What Is Learned Helplesness?’’. Erişim Tarihi: 14.01.2021,

Psychology Today. “Learned Helplessness’’. Erişim Tarihi: 14.01.2021,