Yeme Bozuklukları (YB)

Yeme bozuklukları (YB) ile ilgili yapılan çalışmalarda birçok araştırmacı ve psikologlar tarafından çok ciddi, zorlayıcı ve sıkıntılı kabul edilen bir ruh sağlığı sorunu olarak kabul edilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022). Yeme bozuklukları, biyolojik, sosyal ve psikolojik açıdan olumsuz yönde etkilenen bir bozukluk grubu olarak değerlendirilirken yalnızca bedensel bir bozukluk olarak görülüp kabul edilse de aslında ruhsal kaynaklıdır ve diğer ruhsal bozukluklarla birlikte de görülebilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022). Bu bozukluğun temel nedenini tanımlamak zor olsa da bu bozukluğun nedenleri arasında kültürel, biyolojik, psikolojik, sosyal çevre ve aile gibi faktörlerden kaynaklandığı kabul edilmektedir (Arıca vd., 2011). Yeme bozuklukları yetersiz besin alımı, aşırı beslenme, anksiyete, madde kullanımı, depresyon gibi ciddi psikolojik problemlerin gelişimine neden olabilen yeme davranışlarında görülen bozulmalardır (Ulaş vd., 2013). Bu bozukluk, psikiyatrik sorunlar arasındaki en yaygın görülen bozuklar arasında yer almaktadır ve daha çok kadınlarda görülen bir bozukluktur (Ulaş vd., 2013).

Son dönemlerde giderek artan ve özellikle de gençler arasında daha sık görülmeye başlayan yeme bozukluğu, Dünya Sağlık Örgütü tarafından bu bozuklukları önemli bir tıbbi sorun olarak değerlendirmektedir (Ulaş vd., 2013). Bireylerin yeme davranışına ilişkin tutumları ve beden algıları olumsuz yönde etkilenmektedir (Ulaş vd., 2013). Kişiler bedenlerini olduğundan daha şişman veya biçimsiz görebilmekte ve bundan dolayı da aşırı besin kısıtlaması, yemek yedikten sonra kusma ya da kusmayı tetikleme, yoğun egzersiz davranışları gösterebilmektedirler (Ulaş vd., 2013).

Yeme bozuklukları, sık kullanılan sınıflandırmalardan ICD10 ve DSM-IV tanı kriterlerine göre 3 ana grup şeklindedir: Anoreksiya Nervoza (AN), Blumiya Nervoza (BN) ve Atipik yeme bozukluklarıdır (AYB) şeklindedir (Yalnızoğlu Çaka vd., 2018). Yeme bozuklukları DSM-5’te ise 8 alt grup şeklinde ayrılmıştır: Anoreksiya nervoza (AN), Bulimiya nervoza (BN), Tıkınırcasına yeme bozukluğu (TYB), Pika, Ruminasyon (Geri çıkarma/Geviş getirme) bozukluğu, Kaçıngan/Kısıtlayıcı beslenme, Tanımlanmış diğer beslenme ve yeme bozuklukları, Tanımlanmamış diğer beslenme ve yeme bozuklukları şeklindedir (Sönmez, 2017).

Anoreksiya Nervoza (AN)

Birey, yaşına ve boyuna uygun olarak kabul edilen sağlıklı vücut ağırlığında olmayı reddeder (Faraji ve Fırat, 2022). Kişinin zayıf bedende olma isteği ve kilo alma konusundaki yoğun korku yaşaması nedeniyle katı bir diyet yapma, aşırı fiziksel aktiviteler yapma, kendini kusturma, müshil ve idrar söktürücü ilaçlar kullanma gibi yollara başvurmaktadırlar (Sarı, 2019). Kişi bunları yaptıkça da beden ağrılığı zamanla düşer ve bu da sağlığını olumsuz etkileyerek ciddi sağlık sorunlarını ortaya çıkarabilir (Sarı, 2019). Beden algısındaki bozulma nedeniyle kişi, aşırı zayıf olmasına rağmen kendisini olduğundan daha kilolu olarak değerlendirebilir, zayıf olduğunu asla kabul etmez ve içinde bulunduğu durumun ciddiyetini kabul etmeyebilir (Sarı, 2019).

Anoreksiya Nervoza DSM-5’te şu şekilde belirtilmiştir: Bireyin cinsiyeti, yaşı, fiziksel özellikleri ve gelişimsel düzeyine göre uygun olarak kabul edilen beden ağırlığının belirgin biçimde altında düşmesine sebep olan, gerekli olan enerji alımının kısıtlanmasıyla oluşan bir yeme bozukluğudur (Faraji ve Fırat, 2022). Bu bozuklukta beden algısı olumsuz etkilenir ve kişi kendini değerlendirirken vücut ağırlığına ve beden şekline aşırı derecede önem verir (Faraji ve Fırat, 2022). AN, 2 alt tipe ayrılmaktadır. Bunlar: Kısıtlı tip ile tıkınırcasına yeme/çıkarma tipidir (Faraji ve Fırat, 2022). Kısıtlı tipte kişi, son üç ay içerisinde tekrarlayan tıkınırcasına yeme ya da telafi edici davranışlar (kedini kusturma, müshil ilacı kullanma) göstermez. Buna karşılık olarak Tıkanırcasına yeme/çıkarma tipinde ise bu davranışlar son üç ay boyunca tekrarlayıcı şekilde görülmektedir (Faraji ve Fırat, 2022). Bu yeme bozukluğu olan kişilerde, şişmanlamaya yönelik yoğun korku ve kaygı duyarken, benlik değerlendirmeleri çoğu zaman beden görünümü ve vücut ağırlığı üzerinden değerlendirme eğilimindedir. Bu nedenle zayıf kalmayı başarmak ve kilo artışını engellemek, birey tarafından kişisel bir başarı göstergesi olarak algılanabilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022).

Beslenme gereksinimi ilk olarak doğumla beraber başlamaktadır ve bebeğin beslenme ihtiyacı karşılanırken, bebek ve anne arsında güvenli bir duygusal ilişkinin oluşmasında da önemli bir rol oynar. Ancak anne, bebeğin duygusal ve fiziksel ihtiyaçlarını yerine getirme konusunda yeterince uyum sağlayamaması, benlik gelişiminin sağlıklı ilerlemesini zorlaştırabilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022). Çocuk, annesi tarafından gelmesi gereken destek ve ilgiyi alamadığı için kendini savunmasız, yetersiz, kontrolünü yitirmiş hissedebilir (Faraji ve Fırat, 2022). Çocuk annesi tarafından gelecek olan desteği gerektiğince alamadığı için de bedeni üzerindeki kontrolü yeme davranışı aracılığıyla karşılamaya çalışabilir (Faraji ve Fırat, 2022). Bu sebeplere baktığımız zaman anoreksiya nervoza tanısı almış kişilerin, aile ortamı, ebeveynlerle kurulan ilişkileri ki özellikle de anneyle kurulan bağlanma biçimi, kişilik yapısı ve duygu düzenleme becerileri gibi faktörler bu yeme bozukluğunun ortaya çıkmasında etkili olabilecek faktörler arasında değerlendirilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022).

Bulimiya Nervoza (BN)

Bulimiya nervoza, bireyin kendini durdurmakta güçlük çekip aşırı yeme ataklarının yaşandığı bir yeme bozukluğudur (Faraji ve Fırat, 2022). Bu kişiler tekrarlayan yeme ataklarının önüne geçme konusunda çok ciddi zorluk yaşarlar ve bu yeme ataklarından dolayı kilo alma endişe ve korkusunu yaşamaktadırlar. Bu ataklar sonrasında kişi, kilo alımını önlemek amacıyla istemli kusma, idrar söktürücü ve müshil ilacı kullanma, aşırı ve ağır egzersizler ile telafi edici davranış yöntemlerine başvurabilirler (Faraji ve Fırat, 2022). Kişi, kilo almamak için yaptığı bu davranışları ne sıklıkla yaptığına bakılarak, bu bozukluk şiddetinin ne seviyede olduğunu anlayabiliriz (Yalnızoğlu Çaka vd., 2018). Bu kişilerin özsaygısı, beden şekli ve kilosundan önemli ölçüde etkilenebilmektedir (Yalnızoğlu Çaka vd., 2018). Bulimiya nervozası olan bireyler, çoğu zaman içsel bir boşluk, sıkıntı ve huzursuzluk hissi yaşadıklarını belirtirler. Bu duyguları kontrol etmede zorlanırlar ve bu hisleri gidermek amacıyla da yeme davranışına yönelebilmektedirler (Faraji ve Fırat, 2022).

DSM-5’e göre bulimiya nervozada (BN), birey sıkı bir diyetten sonra tıkınırcasına yeme atağı yaşayabilir ve bundan dolayı da kilo alımını önlemek için (aşırı egzersiz, çeşitli ilaç kullanımı, istemli kusma gibi) telafi edici yöntemlere başvurabilirler (Oğur ve Taşkale, 2022). Bu tanının konabilmesi için en az üç ay boyunca haftada en az bir kez olacak şekilde tıkanırcasına yeme atakları ve ardından telafi edici davranışların yaşanması gerekmektedir (Oğur ve Taşkale, 2022). Tıkanırcasına yeme atakları genellikle stresle ortaya çıkar ve kişi yemek yeme konusunda kendini kontrol etmekte güçlük yaşar. Bu yaşadığı yeme ataklarından sonra da kişi kendinden tiksinme, pişmanlık duyma, suçlu hissetme ve utanç yaşama gibi duygular yaşayabilmektedirler (Oğur ve Taşkale, 2022). Kişi ilk başta tıkanırcasına yeme atağı geldikten sonra yediği yemekten çok büyük bir zevk alır ve rahatlama yaşar ancak sonrasında alacağı kiloları düşünerek pişmanlık ve suçluluk hissederek kendinden tiksinmeye başlayabilir (Faraji ve Fırat, 2022). Kişi yaşadığı bu duygulardan dolayı da yeme ataklarını genellikle gizli ve planlı bir şekilde yapar. Ataklar çoğunlukla kısa sürede yani 2 saatten daha az bir süre zarfında tüketebilmektedirler. Bulimikler, normal ya da normalin biraz üstünde bir kiloya sahiptirler (Faraji ve Fırat, 2022).

Bulimiya nervozası olan bireyler, anoreksiya nervozası olan bireylerden farklı bazı davranışlar gösterebilmektedir. Anoreksiya nervoza hastaları aşırı kontrollü, katı bir disipline sahip ve kendilerini cezalandırmaya eğilimli bir kişilik yapısı sergilerler. Bulimia nervozada ani duygu değişimlerine bağlı olarak gelişen tıkınma ve telafi döngülerini tetikleyen dürtüsel bir kişilik yapısına sahiptirler. Bulimik hastalarında dürtü kontrolünde güçlükler ve kişilik özelliklerine ilişkin sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Madde veya alkol kullanımı, hırsızlık gibi dürtüsel davranışlar da görülebilmektedir. Bulimiya nervozası, kadınlarda daha fazla görülmektedir. Erkeklerde ise bulimiya nervoza görülmesi nadirdir. (Arıca vd., 2011).

Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu (TYB)

Tıkanırcasına yeme bozukluğunda, kişinin kısa bir süre içinde aynı koşullarda çoğu kişinin tüketebileceğinden daha fazla miktarda yiyecek tüketebilmesi, yemek yeme isteğini durduramadığı ve tekrarlayan aşırı yeme ataklarıyla ortaya çıkan bir yeme bozukluğudur (Turan vd., 2015). TYB DSM-5’e göre, yeme atakları ortalama olarak üç ay içinde haftada en az bir kez gerçekleşmektedir (APA, 2014). Bu yeme dönemlerinde kişi normalden daha hızlı ve fazla miktarda besin tüketmesi, rahatsızlık oluşturacak düzeyde tokluk hissedene kadar yemek yeme davranışı, açlık hissetmediği halde aşırı miktarda yemek yemesi, çok fazla yediğinden dolayı kendinden utanıp tek başına yemek yemesi, bunlardan dolayı da kendinden tiksinme, suçlu hissetme gibi durumlar görülmektedir (APA, 2014). Son yıllarda yapılan çalışmalar, yeme bozuklukları ile obezite arasındaki ilişkinin önemi üzerinde durulur. Özellikle de tıkınırcasına yeme bozukluğu ile obezite arasındaki ilişki üzerinde durulmaktadır (Yalnızoğlu Çaka vd., 2018). Birçok kişi uzun süre diyet yapmaya çalışmasına rağmen istediği sonucu elde edemez ve tekrarlayan başarısız girişimler nedeniyle de diyet yapmayı bırakabilirler (Faraji ve Fırat, 2022).

Tıkanırcasına yeme bozukluğu, Anoreksiya ve Bulimiya yeme bozukluklarıyla bazı benzerlikler gösterse de bunlardan ayırt edici özellikleri vardır. Bulimiya nervoza da kişideki tekrarlayan aşırı yeme ataklarından sonra pişmanlık ve suçluluk duyup telafi edici davranışlar olan kendini kusmaya zorlama, müshil ya da idrar söktürücü ilaçlar kullanma, aşırı egzersiz yapma gibi davranışlar yaşanırken TYB’de yaşanmaması en ayırt edici özelliklerden biridir (Turan vd., 2015). Benzer özellikleri ise hem TYB’de hem de BN’de kişiler aşırı miktarda yemek tükettiklerinden dolayı utanç yaşarlar ve bu yüzden gizli gizli, tek başlarına yemek yemeyi tercih ederler (Faraji ve Fırat, 2022). AN ile ortak yönlerinden biri, her iki bozuklukta da beden algısında bozulma görülmesi ve ergenlik dönemindeki bedensel değişimleri kabul etmede güçlük yaşanabilmesidir. Anoreksiya nervozadan farkı ise kilo kaybı olmamasıdır (Turan vd., 2015).

Pika

Pika, en az bir ay süre ile normalde besin olarak kabul edilmeyen ve besleyici değeri bulunmayan maddelerin (taş, kum, boya gibi) tüketilmesiyle ortaya çıkan bir yeme bozukluğudur (APA, 2014). Bu yeme tutumu, kişinin gelişimsel süreciyle uyumlu değildir. Bu davranış, bireyin içinde bulunduğu kültür veya toplum tarafından normal kabul edilen bir durum değildir (APA, 2014).

Pika çoğunlukla çocukluk döneminde başladığı düşünülmekle birlikte farklı yaş gruplarında da görülebilmektedir. Bu bozukluğun kesin nedeni tam olarak bilinmese de ebeveyn ihmali, kültürel etkenler, stres, yetersiz beslenme gibi sebepler bu bozukluğun gelişiminde etkili olabileceği düşünülmektedir. Bu yeme bozukluğu tanısı konan kişiler çoğunlukla kum, çamur, saç, tebeşir, kumaş, toprak gibi maddeleri tüketme eğilimi göstermektedirler (Faraji ve Fırat, 2022).

Ruminasyon (Geri Çıkarma/Geviş Getirme) Bozukluğu

Ruminasyon bozukluğu, tüketilen yiyecek ve içeceklerin istemsiz ya da alışkanlık hâline gelmiş biçimde, kusma olmaksızın tekrar ağza gelmesi ve bu durumun yineleyici biçimde görülmesiyle ortaya çıkan bir yeme bozukluğudur (Faraji ve Fırat, 2022). Bu bozukluk en az bir ay süreyle kişinin sürekli yediği yiyeceği geri çıkarması, geri çıkarılan yiyeceği tekrardan çiğneyebilir, tükürebilir ya da yeniden yutabilirler (APA, 2014). Kişinin bu sık sık geri çıkarma durumu mide-bağırsak sorunu ya da başka tıbbı bir rahatsızlık durumu ile bağlanmamalıdır (APA, 2014). Görülme oranı diğer bozukluklara göre daha nadirdir ve çoğunlukla da bebeklik ya da çocukluk döneminde tespit edilmektedir. Yetişkinlerde de diğer yeme bozukluklarıyla beraber görülebilmektedir. Stresli yaşam olayları, anne-bebek ilişkisinde yaşanan sorunlar, ihmal gibi nedenler ruminasyon bozukluğunun ortaya çıkmasında etkili olabilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022).

Psikolog Randevu Talebi

Beyza Metin

Kaçıngan/Kısıtlayıcı Yiyecek Alımı Bozukluğu

Kaçıngan/kısıtlayıcı yiyecek alım bozukluğu yiyecek bulunamaması, tıbbi veya psikolojik durumlar ya da kültürel yeme alışkanlıklarıyla açıklanamayan, besin alımının kısıtlanması veya beslenmeden kaçınma ile tanımlanan bir yeme bozukluğudur (Faraji ve Fırat, 2022). Kişi bu bozuklukta, kilo alma kaygısı yaşamamasına rağmen sürekli olarak besin tüketiminden kaçınır. Bunun sonucunda ciddi kilo kaybı, yetersiz beslenme, besin takviyesine ihtiyaç duyma ve psikososyal işlevsellikte bozulmalara neden olabilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022).

Tanımlanmış Diğer Beslenme ve Yeme Bozukluğu

Tanımlanmış diğer beslenme ve yeme bozuklukları, beslenme ve yeme bozukluklarına özgü belirtilerin belirgin olmasına rağmen tanı ölçütlerinin tamamını karşılamayan ancak klinik açıdan değerlendirme ve tedavi gerektiren bozuklukları kapsamaktadır (Faraji ve Fırat, 2022).

Tanımlanmamış Beslenme ve Yeme Bozuklukları

Tanımlanmamış beslenme ve yeme bozuklukları, beslenme ve yeme bozukluklarına ait belirtilerin belirgin olduğu ancak tanı koymak için yeterli bilginin bulunmadığı veya tanı ölçütlerinin tam karşılanmadığı durumlarda kullanılır. Bu belirtiler kişide toplumsal alanda, iş hayatında ya da diğer önemli yaşam alanlarında işlev kaybına neden olabilmektedir (Faraji ve Fırat, 2022).

KAYNAKÇA

Amerikan Psikiyatri Birliği. (2014). Ruhsal bozuklukların tanısal ve sayımsal elkitabı (DSM-5): Tanı ölçütleri başvuru elkitabı (E. Köroğlu, Çev.). Hekimler Yayın Birliği.
Arıca, S., Arıca, V., Arı, M., & Özer, C. (2011). ADOLESANDA YEME BOZUKLUKLARI. The Medical Journal of Mustafa Kemal University, 2(5).
Çaka, S. Y., Çınar, N., & Altınkaynak, S. (2018). Adolesanda yeme bozuklukları. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(1), 203-209.
Faraji, H., & Fırat, B. (2022). Yeme bozuklukları ve duygular. Fenerbahçe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 153-174.
Oğur, M., & Taşkale, N. (2022). Yeme bozukluklarında geliştirilmiş bilişsel davranışçı terapi: bulimiya nervoza üzerine bir gözden geçirme. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 11(1), 58-73.
Sarı, S. A. (2019). Ergenlerde yeme bozuklukları yönetimi. İçinde E. Akpınar (Ed.), Aile hekimliğinde güncel yaklaşımlar (ss. 315–323). Akademisyen Yayınevi.
Sönmez, A. Ö. (2017). Çocuk ve ergenlerde yeme bozuklukları. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 9(3), 301-316.
Turan, Ş., Poyraz, C. A., & Özdemir, A. (2015). Tıkınırcasına yeme bozukluğu. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 7(4), 419-435.
Ulaş, B., Uncu, F., & Üner, S. (2013). Sağlık yüksekokulu öğrencilerinde olası yeme bozukluğu sıklığı ve etkileyen faktörler. Annals of Health Sciences Research, 2(2), 1-8.

Sorumluluk Reddi: Söz konusu bu tür bilgiler Site’de yalnızca bilgilendirme amacıyla yayınlanmaktadır ve doktorunuz ya da eczacınızın tavsiyelerinin yerini almaz. Bu bilgiler hiçbir koşulda bir hastalığın veya fiziksel problemin tıbbi tanısını koymak için kullanılmamaktadır site üzerinden durumunuzla ilgili endişelerinizi ve sorularınızı sorabilirsiniz. Bununla birlikte her durumda doktorunuza ya da eczacınıza başvurmanız gerekir.