TAKINTILI MIYIM?

Takıntılı düşünceler neden ortaya çıkar ve onlarla nasıl başa çıkabiliriz?

Bazen zihnimizden geçen bir düşünceye takılıp kalırız. Söylediğimiz bir cümleyi defalarca düşünür, kapıyı kilitleyip kilitlemediğimizi tekrar tekrar kontrol eder ya da gelecekte yaşanabilecek olumsuz ihtimalleri zihnimizde tekrar tekrar canlandırırız. Bazen de istemediğimiz hâlde aklımıza gelen düşüncelerden rahatsız olur, onları zihnimizden uzaklaştırmaya çalışırız.

Peki, bu düşüncelerin zihnimizde yer etmesi bizi takıntılı biri mi yapar? Her tekrarlayan düşünce psikolojik bir soruna mı işaret eder? Yoksa zihnimizin zaman zaman yaptığı bu tekrarlar insan olmanın doğal bir parçası mıdır?

Bu sorulara yanıt verebilmek için öncelikle takıntı kavramını anlamak gerekir.

Takıntı Nedir?

Günlük hayatta takıntı kavramını çoğunlukla bir düşünceye, olaya, kişiye veya davranışa gereğinden fazla odaklanmak anlamında kullanırız. Bir konuşmayı zihnimizde tekrar tekrar değerlendirmek, geçmişte yaptığımız bir hatayı unutamamak ya da gelecekte gerçekleşebilecek olumsuz durumları sürekli düşünmek buna örnek gösterilebilir.

Psikolojide ise takıntı kavramı, özellikle obsesyonlarla ilişkilidir. Obsesyonlar; kişinin isteği dışında zihnine gelen, tekrarlayıcı, rahatsız edici ve çoğunlukla kaygı uyandıran düşünceler, dürtüler veya imgelerdir. Kişi bu düşüncelerin aşırı ya da gerçek dışı olabileceğinin farkında olsa bile onları durdurmakta veya zihninden uzaklaştırmakta zorlanabilir.

Örneğin;

• Sevdiklerine istemeden zarar verebileceği düşüncesinin tekrar tekrar akla gelmesi,
• Kirlenme veya mikrop bulaşması konusunda yoğun endişe yaşanması,
• Bir hata yapmış olma ihtimalinin sürekli sorgulanması,
• Kapının kilitli olup olmadığından emin olamama ve tekrar tekrar kontrol etme ihtiyacı,
• Günlük hayatta istenmeyen düşüncelerin zihinde sürekli tekrarlanması obsesif düşüncelere örnek olabilir.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Her tekrarlayan düşünce obsesyon değildir. Günlük yaşamda zaman zaman aynı konuyu düşünmek, endişelenmek veya bir olayın üzerinde durmak oldukça doğaldır. Klinik açıdan önemli olan; düşüncelerin sıklığı, yarattığı sıkıntı, kişinin bu düşünceler üzerindeki kontrol algısı ve günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğidir.

Obsesyon ve kompulsiyon arasındaki fark nedir?

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), obsesyonların ve/veya kompulsiyonların görülebildiği bir ruhsal bozukluktur.

Obsesyonlar kişide kaygı, huzursuzluk veya yoğun rahatsızlık yaratan tekrarlayıcı düşünce, dürtü ve imgelerdir.

Kompulsiyonlar ise kişinin bu rahatsızlığı azaltmak veya korktuğu bir durumun gerçekleşmesini önlemek amacıyla yaptığı tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir.

Örneğin, kirlenme düşüncesi nedeniyle ellerini defalarca yıkamak, kapıyı kilitlediğinden emin olmak için tekrar tekrar kontrol etmek veya zihninden belirli kelimeleri ya da cümleleri geçirmek kompulsiyonlara örnek olabilir.

Bu davranışlar kısa süreliğine rahatlama sağlayabilir. Ancak rahatlamanın ardından şüphe ve kaygı yeniden ortaya çıkabilir. Böylece kişi aynı davranışı tekrar yapma ihtiyacı hisseder.

Takıntılı düşünceler neden ortaya çıkar?

Takıntılı düşüncelerin ortaya çıkışında tek bir neden yoktur. Genetik yatkınlık, beyin işleyişindeki farklılıklar, öğrenme süreçleri, stres ve çevresel etkenler bu süreçte rol oynayabilir.

Bununla birlikte, takıntılı düşüncelerin sürmesinde kişinin bu düşüncelere verdiği anlam oldukça önemlidir.

Örneğin, aklımızdan istemeden geçen bir düşünceyi ele alalım. Bir kişinin zihninden sevdiklerine zarar verebileceğine ilişkin istemsiz bir düşünce geçebilir. Bu düşüncenin ortaya çıkması tek başına kişinin böyle bir davranışta bulunmak istediği anlamına gelmez. Ancak kişi bu düşünceyi tehlikeli, kabul edilemez veya kendi karakterinin bir göstergesi olarak yorumlarsa yoğun kaygı yaşayabilir.

Bu kaygıyı ortadan kaldırmak için düşünceyi bastırmaya, kendini sürekli sorgulamaya veya güvence aramaya başlayabilir. Böylece düşünceye verilen önem ve gösterilen zihinsel çaba, düşüncenin gündemde kalmasına katkıda bulunabilir.

Burada unutulmaması gereken nokta şudur: Bir düşüncenin zihnimize gelmesi, o düşünceyi istediğimiz, benimsediğimiz veya gerçekleştireceğimiz anlamına gelmez.

Takıntı ile Nasıl Başa Çıkarız?

Takıntılı düşüncelerle başa çıkmanın ilk adımı, düşünceleri tamamen kontrol etmeye çalışmak yerine onlarla kurduğumuz ilişkiyi değiştirmektir.

Zihnimiz sürekli düşünce üreten bir yapıya sahiptir. Bazen olumlu, bazen olumsuz, bazen de hiç istemediğimiz düşünceler ortaya çıkabilir. Bu düşüncelerin varlığını tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak çoğu zaman yorucu bir mücadeleye dönüşür.

Peki, bu döngüyü değiştirmek için neler yapabiliriz?

Düşüncelerimizi gerçeklerle karıştırmamalıyız.

Aklımızdan geçen her düşünce gerçek değildir. Zihnimiz ihtimaller üretir, geçmiş deneyimlerimizi değerlendirir ve geleceğe ilişkin senaryolar oluşturur.

Örneğin, “Ya kötü bir şey olursa?” düşüncesinin ortaya çıkması, gerçekten kötü bir şey yaşanacağı anlamına gelmez.

Bu nedenle düşüncelerimizi kesin gerçekler olarak değerlendirmek yerine onları zihnimizden geçen zihinsel olaylar olarak görmeyi öğrenmeliyiz.

Düşünceleri bastırmaya çalışmak yerine fark etmeyi öğrenmeliyiz.

Bir düşünceyi aklımızdan uzaklaştırmak için ne kadar yoğun çaba harcarsak bazen o düşünceye o kadar fazla odaklanabiliriz.

Bu nedenle istenmeyen düşüncelerle mücadele etmek yerine onların ortaya çıktığını fark etmek, kendimizi yargılamadan düşüncenin varlığına izin vermek ve dikkatimizi yeniden yaptığımız işe yöneltmek daha işlevsel olabilir.

Örneğin, “Bu düşünce neden aklıma geldi? Bunu düşünmemeliyim.” demek yerine “Şu anda zihnimden rahatsız edici bir düşünce geçiyor. Bununla mücadele etmek zorunda değilim.” yaklaşımını benimseyebiliriz.

Belirsizliğe tahammül geliştirmeliyiz.

Takıntılı düşüncelerin önemli bir bölümünde kesinlik arayışı bulunur. Kişi bir şeyin doğru olduğundan, hiçbir hata yapmadığından veya kötü bir ihtimalin gerçekleşmeyeceğinden tamamen emin olmak isteyebilir.

Ancak yaşamın doğasında belirsizlik vardır. Her konuda yüzde yüz emin olmak mümkün değildir.

Bu nedenle her soruya kesin bir yanıt bulmaya çalışmak yerine belirsizliğin varlığını kabul etmeyi öğrenmek önemlidir.

“Ya öyleyse?” sorusuna sürekli yanıt aramak yerine, “Bunun kesin yanıtını şu anda bilmek zorunda değilim.” diyebilmek psikolojik esnekliği destekler.

Tekrarlayan kontrol ve güvence arama davranışlarını fark etmeliyiz.

Kaygı yaratan bir düşüncenin ardından tekrar tekrar kontrol etmek, başkalarından aynı konuda güvence istemek veya zihinsel olarak olayı yeniden değerlendirmek kısa süreli rahatlama sağlayabilir.

Ancak bu rahatlama, kişinin bir sonraki kaygı anında aynı davranışa yeniden başvurmasına neden olabilir.

Bu nedenle özellikle OKB’nin ele alınmasında, kaygıyı azaltmak amacıyla gerçekleştirilen kompulsif davranışların fark edilmesi ve bu davranış döngüsünün değiştirilmesi önemlidir.

Gerektiğinde bir uzmana başvurmalıyız.

Takıntılı düşünceler kişinin günlük yaşamını, işlevselliğini, ilişkilerini ve yaşam kalitesini olumsuz etkilemeye başladığında bir uzmana başvurmak önemlidir.

Obsesif Kompulsif Bozuklukta Bilişsel Davranışçı Yaklaşım (BDT), bilimsel desteği güçlü müdahale yöntemlerinden biridir.

Bu yaklaşımda kişinin düşüncelerine yüklediği anlamlar, kaygıyı sürdüren inançları ve tekrarlayıcı davranışları ele alınır.

Özellikle Maruz Bırakma ve Tepki Önleme (Exposure and Response Prevention – ERP), OKB belirtilerinin yönetiminde etkili olduğu gösterilmiş yöntemlerden biridir. Bu yöntemde kişi, uzman eşliğinde kaygı yaratan durumlarla kademeli ve planlı biçimde karşılaşmayı, kompulsif davranışlara başvurmadan kaygıyla kalabilmeyi öğrenir.

Bazı durumlarda ilaç tedavisi de psikiyatri uzmanı tarafından önerilebilir. Uygulanacak yöntemler kişinin ihtiyaçlarına ve belirtilerinin şiddetine göre bireysel olarak belirlenmelidir.

Sonuç

Zihnimizden geçen her düşünceyi kontrol edemeyebiliriz. Ancak bu düşüncelere nasıl yaklaşacağımızı, onlara ne kadar önem vereceğimizi ve davranışlarımızı nasıl yönlendireceğimizi öğrenebiliriz.

Takıntılı düşüncelerle mücadele etmek, zihnimizden hiçbir olumsuz düşüncenin geçmemesini sağlamak değildir. Asıl hedef, rahatsız edici düşünceler ortaya çıktığında onlara rağmen yaşamımıza devam edebilmek ve düşüncelerimizin davranışlarımız üzerindeki belirleyiciliğini azaltabilmektir.

Unutmayalım ki bir düşünceye sahip olmak, o düşüncenin içeriğini onaylamak anlamına gelmez. Düşüncelerimiz kim olduğumuzu bütünüyle tanımlamaz.

Bazen ihtiyacımız olan şey zihnimizdeki bütün düşünceleri susturmak değil, her düşünceye cevap vermek zorunda olmadığımızı öğrenmektir.

Beyza Metin

Kaynakça

• American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR).
• NICE (2005, güncellenen önerilerle). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31).
• Abramowitz, J. S. (2006). The psychological treatment of obsessive-compulsive disorder. Canadian Journal of Psychiatry.
• Salkovskis, P. M. (1985). Obsessional-compulsive problems: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy.

Sorumluluk Reddi: Söz konusu bu tür bilgiler Site’de yalnızca bilgilendirme amacıyla yayınlanmaktadır ve doktorunuz ya da eczacınızın tavsiyelerinin yerini almaz. Bu bilgiler hiçbir koşulda bir hastalığın veya fiziksel problemin tıbbi tanısını koymak için kullanılmamaktadır site üzerinden durumunuzla ilgili endişelerinizi ve sorularınızı sorabilirsiniz. Bununla birlikte her durumda doktorunuza ya da eczacınıza başvurmanız gerekir.