Kaygı Bozukluğu nedir?

Gelecekte olabilecek ihtimaller üzerine tekrar tekrar olumsuz düşünmek, her şey yolundayken bile bu durum bozulabileceği için huzursuz hissetmek, endişe bir başladığı zaman kontrol etmekte zorlanmak… Bu durumların altında yatan ve günümüzde pek çok kişinin yaşadığı kaygı, tıpkı diğer duygular gibi doğal bir duygudur.

Ancak bazen kaygıyı deneyimlemek; kişilerin günlük hayatına devam etmesini zorlaştırır, kontrol etmeye çalıştıkça daha çok kaygı deneyimlenir bunun sonucunda kişi işlerini yapamaz hale gelebilir. Peki ne zaman kaygı doğal bir tepki olmaktan çıkar? Ne zaman bir bozukluk olarak değerlendirilir? Bu yazıda kaygı ve korku arasındaki farklar, kaygı bozukluğunun ne olduğu, kaygı bozukluğuyla baş ederken kısa ve uzun vadede neler yapılabileceği ele alınacaktır.

Kaygı ve korku kişilerin hayatta kalmalarına yardımcı olan duygulardan bazılarıdır. Ancak olumsuz öznel deneyimler arttıkça kişinin mücadele ettiği duygular haline gelebilir (İnan & Yücel, 2024). Kaygı Bozukluğunu anlamak için korku ve kaygı arasındaki farkları ve benzerlikleri bilmek önemlidir. Korku, şu anda var olan ve yaşamı tehdit eden somut bir tehlike ile ilgili bir duyguyken; kaygı, ortada somut bir tehlike olmaksızın gelecekte var olma ihtimali olan durumlarla ilgili bir duygudur (Şahin, 2019). Korkuda tehlike nesnelken kaygıda tehlike gizli ve özneldir. Başka bir deyişle, korkunun nedeni kişinin yaşamında o andaki gerçek bir tehlikeyken kaygı kişinin daha önceden öğrenilmiş yaşantılarından kaynaklanır. Dışsal tehdit ortadan kalktığında korku duygusu kaybolurken, kaygıda tehdit içseldir ve kaygı tepkileri sürekli hale gelebilir. Bu nedenle, kaygı, korkuya göre daha uzun süreli deneyimlenebilmektedir. (Şahin, 2019). Bunlarla beraber, korku ve kaygıda görülen fizyolojik süreçlerin ve bedensel belirtilerin benzerlik gösterdiği bilinmektedir. Otonom sinir sistemi, insanların kişisel güvenlik sistemi gibidir. Hem vücut içinde ve dışında olan hem de başkalarıyla kurduğumuz bağlarda neler olduğunu an be an gözlemleyip kişiyi korumayı hedefler. Otonom sinir sisteminin sempatik ve parasempatik olmak üzere 2 anadalı bulunur. Sempatik sinir sistemi içsel veya dışsal tehdit algısında kişiyi hızla harekete geçmesi için hazırlar. Buna savaş ya da kaç tepkisi de denmektedir. Parasempatik sinir sistemi ise tehlike geçtikten sonra kişiyi sakinleştiren ve dinlendiren etkiyi sağlar (Dana, 2021). Korku ve kaygı anında sempatik sinir sistemi aktive olur. Hızla harekete geçebilmek için beden çeşitli fizyolojik tepkiler verir. Buna kan basıncının artması, solunum hızında artış ve kalp atışında hızlanma örnek gösterilebilir. Mide ve bağırsak hareketleri hızlanır, kanın şeker miktarı artar, göz bebekleri büyür, kan iç organlardan çekilir ve çizgili kaslara doğru yönlendirilir, kanda pıhtılaşma artar, kaslar gerilir ve tüyler diken diken olur (Şahin, 2019).

Kaygı Bozukluğu nedir?

Kaygı Bozukluğunda, kaygılanma eğilimi gündelik olaylarla ilgili aşırı ve kontrol edilemez bir endişe hali olarak kendisini gösterir. Bu endişelenme halinin 6 aydan daha uzun sürmesi ve kişinin hayatındaki bir stres etkeninden kaynaklanmaması gerekmektedir. Kişi, kendini huzursuz diken üstünde ya da gergin hissedebilir, kolaylıkla yorulabilir, konsantre olmakta ya da zihnini boşaltmakta zorlanabilir, sinirlilik ya da tahammülsüzlük görülebilir, kas gerginliği ve uyku bozuklukları (uykuya dalmakta ya da sürdürmekte güçlük) görülebilir. Kaygı bozukluğu denebilmesi için yukarıdaki belirtilerden en az 3 tanesinin bulunması ve kişinin günlük işlevselliğinin bozulmuş olması gerekmektedir. Yaygın kaygı bozukluğu olan kişiler için endişe sadece belirli zamanlarda oluşan bir şey değildir hayatlarının daimî eşlikçisi gibidir. Adeta sırtında bir çuval yükle gezmek gibidir. Hayatın akışındaki streslere ek olarak endişeler taşımak kişide kolaylıkla yorulma ve tükenmişlik hislerine yol açabilir (Robichaud & Dugas, 2020). Kişi bir kez kaygılı hissetmeye başladığı zaman olumsuz düşünce ve duyguları birbirini bir kısır döngü içinde pekiştirmeye başlar. Yaşanabilecek olumsuz senaryoları düşünmek kişide kaygı yaratır ve bunları hissetmek kişinin daha fazla olumsuz düşünmesine sebep olur. Bu da kişiyi bir kısır döngü içine hapseder (Burns, 2016).

Kaygı anında neler yapmalıyım?

Kaygılanılan anlarda kişinin yapabileceği bazı davranışlar ve edinebileceği tutumlar kaygı duygusuyla daha sağlıklı başa çıkmakta faydalı olabilir. Bunlar aşağıda sıralanmıştır.

• Duyguyu fark etmek ve adlandırmak: Şu anda kaygı yaşıyorum diyebilmek deneyimi hemen ortadan kaldırmasa da duyguyu düzenlemekte yardımcı olur.
• Nefesi zorlamadan yavaşlatmak: Doğal nefes alışverişinde nefesi aldığından biraz daha uzun sürede, daha yavaş şekilde vermek bedeni rahatlatmaya yardımcı olur. Burada derin nefesler almaya zorlamamak önemlidir çünkü kendini derin nefes almaya zorlamak bazı kişilerde baş dönmesi yapabilir.
• Şimdiki ana yönelmek: Ayakların yerle temasını hissetmek, dikkati çevreye getirerek ortamdaki nesneleri incelemek, sesleri dinlemek, dokuları fark etmek zihni gelecekteki endişelerden uzaklaştırarak şimdiki ana getirir.
• Düşüncelerle araya mesafe koymaya çalışmak: “Kötü bir şey olacak” gibi düşünmek yerine “Zihnim bana kötü bir şey olacağını söylüyor” diyebilmek kişinin kaygı verici düşüncelerle arasına mesafe koymasını sağlar.
• Kendine şefkatli yaklaşmak: Hemen kaçmak ya da sakinleşmeye kendini zorlamamak önemlidir. Güvenli bir alandaysa kişi, kaygı duygusunu deneyimlemeye alan açmalı ve kendisine “Şu anda zorlanıyorum ama hemen çözmek zorunda değilim” gibi şefkatli cümlelerle yaklaşmalıdır.

Kaygı Bozukluğuyla nasıl başa çıkarım?

Uzun vadede kaygı bozukluğuyla baş ederken bazı yaşam düzenlemelerinin yapılması faydalı olabilir. Kişinin sağlıklı beslenme düzenine uyması, şekerli yiyecek ve kafeinli içecek tüketimine sınır koyması, uyku düzenine dikkat etmesi, düzenli fiziksel egzersizler yaparak aktif bir yaşam tutumu benimsemesi kaygıyla sağlıklı başa çıkmada oldukça faydalı olur. Bunlara ek olarak, kişi kaygı yaşadığı belirli yerlerden, durumlardan, kişilerden kaçındığını fark ediyorsa bunları göz ardı etmemelidir. Bunların bir listesi yapılabilir ve aşamalı şekilde adım adım kişi kendini kaygı verici durumlara maruz bırakabilir. Böylelikle kaçınma davranışına sınır koyulmuş olur. Kaçınma davranışları kaygı döngüsünü besleyerek kişinin “başa çıkamıyorum” inancını güçlendirir. Sınır koyuldukça ve güvenli şekilde korkulan durumun üstüne gidildikçe kişinin özgüveni gelişir ve baş edebildiği duygusunu deneyimlemeye başlar. Ancak kişi bunları tek başına yapmakta zorlanıyorsa, kaygı bozukluğu gündelik hayatına devam etmesini zorlaştırıyorsa profesyonel desteğe başvurması önemlidir.

Beyza Metin

Referanslar

• Burns, D.D. (2016). Panik Atakta: İlaçsız yeni anksiyete terapisi ile hayatınız değişebilir. Psikonet Yayıncılık.
• Dana, D. (2021). Terapide Polivagal Teori: ruhsal düzenlenmenin ritmine uymak. Psikonet Yayıncılık.
• İnan, E. & Yücel, E. (Ed.). (2024). Psikoloji Penceresinden Duygular. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Robichaud, M. & Dugas, M.J. (2020). Yaygın Kaygı Bozukluğu Çalışma Kitabı: Belirsizlik, endişe ve korku ile baş etmek için kapsamlı bir BDT klavuzu. Psikonet Yayıncılık.
• Şahin, M. (2019). Korku, kaygı ve kaygı (anksiyete) bozuklukları. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 6(10), 117-135.

Sorumluluk Reddi: Söz konusu bu tür bilgiler Site’de yalnızca bilgilendirme amacıyla yayınlanmaktadır ve doktorunuz ya da eczacınızın tavsiyelerinin yerini almaz. Bu bilgiler hiçbir koşulda bir hastalığın veya fiziksel problemin tıbbi tanısını koymak için kullanılmamaktadır site üzerinden durumunuzla ilgili endişelerinizi ve sorularınızı sorabilirsiniz. Bununla birlikte her durumda doktorunuza ya da eczacınıza başvurmanız gerekir.