Bipolar Bozukluk Nedir?

Bipolar bozukluk, kişinin duygudurumunda, enerjisinde ve günlük işlevselliğinde gözle görülür dalgalanmalarla ilerleyen kronik bir ruh sağlığı sorunudur. Bu dalgalanmalar, sıradan iyi ya da kötü günlerden farklıdır. Süreleri uzundur, şiddetleri yüksektir ve kişinin iş, okul, aile ve sosyal yaşamını önemli ölçüde etkiler. Bipolar bozukluk, eskiden “manik-depresif hastalık” olarak da adlandırılıyordu. Hastalık, bir yanda taşkın, yükselmiş ya da irritabl duygudurum dönemlerini (mani veya hipomani), diğer yanda çökkün duygudurum dönemlerini (depresyon) kapsar (Grande ve ark., 2016).

Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5 sınıflandırmasına göre bipolar ve ilişkili bozukluklar üç ana başlıkta incelenir. Bipolar I bozukluğunda en az bir tane manik dönem yaşanmıştır. Bu dönem en az bir hafta sürer veya hastaneye yatışı gerektirecek kadar yoğun deneyimlenir. Bipolar II bozukluğunda ise en az bir hipomanik dönem (en az dört gün) ve en az bir majör depresif dönem vardır. Tam bir manik dönem yaşanmaz. Siklotimik bozuklukta ise en az iki yıl boyunca çok sayıda hafif hipomanik ve depresif belirti görülür fakat bu tarz belirtiler tam bir epizot tanı ölçütlerini karşılamaz (American Psychiatric Association, 2013).

Bipolar bozukluk dünya genelinde sandığımızdan çok daha yaygındır. Dünya Ruh Sağlığı Anketi Girişimi kapsamında 11 ülkede yapılan bir çalışmada, yaşam boyu bipolar bozukluk yaygınlığı bipolar I için yaklaşık %0,6, bipolar II için yaklaşık %0,4, alt eşik bipolar belirtiler için ise yaklaşık %1,4 olarak bulunmuştur. Tüm bipolar spektrum için bu oran yaklaşık %2,4’e ulaşmıştır (Merikangas ve ark., 2011). Hastalık genellikle geç ergenlik ve erken yetişkinlik döneminde başlar ve kadınlarda da erkeklerde de görülür.

Nedenleri tam olarak bilinmemekle birlikte, bipolar bozukluk çok etmenli bir hastalık olarak kabul edilir. İkiz ve aile çalışmaları, genetik yatkınlığın büyük rol oynadığını göstermektedir ve kalıtımsal tahminleri oldukça yüksektir (Craddock ve Sklar, 2013). Bunun yanında genetik yatkınlık tek başına belirleyici değildir. Yoğun stres, uyku düzeninin bozulması, madde kullanımı ve travmatik yaşam olayları gibi çevresel etmenler hastalığın ortaya çıkışını ve gidişini etkileyebilir.

Bipolar Bozukluk Belirtileri

Bipolar bozukluk belirtileri, kişinin içinde bulunduğu döneme göre farklılık gösterir. Temelde manik/hipomanik dönem belirtileri ile depresif dönem belirtileri ayırt edilir.
Manik ve hipomanik dönem belirtileri:

Ölüm ya da intihar düşünceleri
Bipolar bozukluk yaşayan kişilerin yaşamlarının büyük bölümünü depresif belirtilerle geçirdiği bildirilmektedir; bu da tanının sıklıkla gecikmesine ve hastalığın yalnızca “depresyon” olarak değerlendirilmesine yol açabilir (Grande ve ark., 2016). Yanlış tanı, uygun olmayan tedavilere neden olabileceği için manik ya da hipomanik dönem öyküsünün dikkatle sorgulanması önemlidir. İntihar düşüncesi veya kendine zarar verme isteği varsa gecikmeden acil yardım hattına ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Alışılmadık ölçüde yükselmiş, taşkın ya da öfkeli duygudurum
• Uyku ihtiyacında belirgin azalma (örneğin birkaç saat uykuyla kişi kendini dinlenmiş hisseder)
• Konuşma hızında ve miktarında artış, düşüncelerin hızlı akması
• Aşırı özgüven ya da kendini olduğundan daha yetenekli veya önemli görme
• Dikkatin kolay dağılması, hedefe yönelik faaliyetlerde artış
• Riskli davranışlarda bulunma: aşırı para harcama, düşünmeden verilen büyük kararlar, riskli cinsel davranışlar vb
  Manide bu belirtiler işlevselliği ciddi oranda bozar ve bazen gerçeklikten kopma (sanrı) eşlik edebilir. Hipomanide ise belirtiler daha hafiftir, kişi bu dönemde kendini iyi ve üretken hissedebilir; bu nedenle hipomani çoğu zaman fark edilmez (American Psychiatric Association, 2013).
  Depresif dönem belirtileri:
• En az iki hafta süren çökkün duygudurum veya ilgi ve zevk kaybı
• Enerji düşüklüğü, yorgunluk, hareketlerde yavaşlama
• Uyku ve iştah değişiklikleri
• Değersizlik ya da aşırı suçluluk duyguları
• Konsantrasyon güçlüğü ve karar vermede zorlanma

Bipolar Bozukluk ile Nasıl Başa Çıkarım?

Bipolar bozukluk kronik bir hastalık olmakla birlikte, doğru tedavi ve destekle belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir ve kişi doyurucu bir yaşam sürdürebilir. Başa çıkmanın temeli, ilaç tedavisi, psikososyal müdahaleler ve yaşam tarzı düzenlemelerinin birlikte uygulanmasıdır.

• Düzenli ilaç tedavisi. Duygudurum dengeleyiciler, bazı antiepileptikler ve atipik antipsikotikler hastalığın tedavisinde temel yer tutar. CANMAT ve ISBD’nin güncel kılavuzu, akut dönemlerin tedavisi ile tekrarlamayı önlemeye yönelik sürdürüm tedavisi için kanıta dayalı seçenekleri ayrıntılı biçimde sunmaktadır (Yatham ve ark., 2018). İlaçlar, belirtiler düzelse bile hekime danışılmadan bırakılmamalıdır, ilacı ani kesmek nüks riskini artırabilir.
• Psikoeğitim. Hastalığı, belirtilerini ve erken uyarı işaretlerini öğrenmek, nüksleri erken fark etmeyi sağlar. Kontrollü bir çalışmada, grup psikoeğitimi alan bipolar bozukluk hastalarında nüks oranlarının belirgin biçimde azaldığı gösterilmiştir (Colom ve ark., 2003).
• Düzenli günlük ritim. Uyku ve gün içi aktivitelerdeki düzensizlik, duygudurum dönemlerini tetikleyebilir. Kişilerarası ve Sosyal Ritim Terapisi (IPSRT), uyku-uyanıklık, yemek ve sosyal aktivite saatlerini düzenleyerek duygudurumu dengelemeyi hedefler ve bipolar bozuklukta nüksleri önlemede etkili bulunmuştur (Frank ve ark., 2005). Pratikte her gün aynı saatte yatıp kalkmak, kafein ve alkol kullanımını sınırlamak ve madde kullanımından kaçınmak önemlidir.
• Psikoterapi ve aile desteği. Bilişsel davranışçı terapi ve aile odaklı terapi, stresle başa çıkma becerilerini geliştirir ve ilaç uyumunu destekler. Yakınların hastalığı anlaması, hem kişinin kendini yalnız hissetmesini önler hem de erken uyarı işaretlerinin fark edilmesini kolaylaştırır.
• Duygudurum günlüğü tutmak. Günlük duygudurum, uyku süresi, ilaç kullanımı ve stres etmenlerinin kaydedilmesi, örüntüleri görmeye ve tedavi ekibiyle daha etkili iletişim kurmaya yardımcı olur.
• Kriz planı hazırlamak. Kişi iyi olduğu dönemde, yakınları ve hekimiyle birlikte belirtiler kötüleştiğinde izlenecek adımları yazılı hâle getirebilir.

Sonuç olarak bipolar bozukluk, erken tanı, uygun tedavi ve süreklilik gerektiren bir hastalıktır. Damgalanma korkusuyla yardım aramaktan çekinmemek, iyileşme sürecinin en önemli adımlarından biridir. Bir ruh sağlığı uzmanıyla çalışmak, belirtilerin kontrol altına alınmasını ve kişinin yaşam kalitesinin artmasını sağlar.

Beyza Metin

KAYNAKÇA

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
• Colom, F., Vieta, E., Martínez-Arán, A., ve ark. (2003). A randomized trial on the efficacy of group psychoeducation in the prophylaxis of recurrences in bipolar patients whose disease is in remission. Archives of General Psychiatry, 60(4), 402-407.
• Craddock, N., & Sklar, P. (2013). Genetics of bipolar disorder. The Lancet, 381(9878), 1654-1662.
• Frank, E., Kupfer, D. J., Thase, M. E., ve ark. (2005). Two-year outcomes for interpersonal and social rhythm therapy in individuals with bipolar I disorder. Archives of General Psychiatry, 62(9), 996-1004.
• Grande, I., Berk, M., Birmaher, B., & Vieta, E. (2016). Bipolar disorder. The Lancet, 387(10027), 1561-1572.
• Merikangas, K. R., Jin, R., He, J. P., ve ark. (2011). Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the World Mental Health Survey Initiative. Archives of General Psychiatry, 68(3), 241-251.
• Yatham, L. N., Kennedy, S. H., Parikh, S. V., ve ark. (2018). Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) and International Society for Bipolar Disorders (ISBD) 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disorders, 20(2), 97-170.

Sorumluluk Reddi: Söz konusu bu tür bilgiler Site’de yalnızca bilgilendirme amacıyla yayınlanmaktadır ve doktorunuz ya da eczacınızın tavsiyelerinin yerini almaz. Bu bilgiler hiçbir koşulda bir hastalığın veya fiziksel problemin tıbbi tanısını koymak için kullanılmamaktadır site üzerinden durumunuzla ilgili endişelerinizi ve sorularınızı sorabilirsiniz. Bununla birlikte her durumda doktorunuza ya da eczacınıza başvurmanız gerekir.