Yaşam Tuzakları: Şemalar ve Çocukluk Çağı Travmaları

Yaşamın ilk yıllarında edinilen deneyimler, bireyin ilerleyen dönemlerde hayatını nasıl şekillendireceğini büyük ölçüde belirler. Psikoloji literatürü, bu erken dönem yaşantıların etkisini ortaya koyan çok sayıda araştırma ile zenginleşmiştir. Özellikle çocukluk çağında maruz kalınan travmaların, bireyin geliştirdiği şemalar aracılığıyla yetişkinlik yaşamını etkilediği bilinmektedir. Şema terapi ise bu süreçleri anlamaya ve dönüştürmeye odaklanan önemli psikoterapi yaklaşımlarından biridir. Bu yazıda, şema terapi ekolü ele alınmaktadır.

Şema Terapi nedir?

Şema Terapi, Jeffrey Young tarafından geliştirilmiş kronik (tekrar eden ve uzun süredir devam eden) psikolojik sorunlarda kullanılan bütünleştirici yaklaşımlardan biridir. Bu yaklaşım, kronik depresyon, çocukluk çağı travmaları, yeme bozuklukları, kişilik bozuklukları, kaygı bozuklukları vb. pek çok psikolojik rahatsızlıkların ve ilişkisel sorunların tedavisinde kullanılmaktadır. Şema Terapi yaklaşımı, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), Gestalt Terapi, nesne ilişkileri kuramı, psikodinamik terapi, bağlanma kuramı gibi pek çok yaklaşımın yöntemlerini entegre ederek bünyesinde barındırır (Young, Klosko & Weishaar, 2003).

Şema nedir? Nasıl oluşur?

Çocukluk çağı kişinin yaşamını büyük ölçüde şekillendiren, hayatı, kendisini, ilişkileri anlamlandırmasını sağlayan inançların oluştuğu bir yaşam dönemidir. Erken dönem uyum bozucu şemalar çocuklukta ve ergenlikte oluşmuş bu inanç sistemleridir (Arntz & Jacob, 2016).

Her çocuk dünyaya geldiğinde bazı temel duygusal ihtiyaçlara sahiptir. Bu ihtiyaçlar; güvenli bağlanma, özerklik, yeterlilik ve olumlu kimlik algısı, gerçekçi sınırlar ve özdenetim, ihtiyaçların duygu ve düşüncelerin özgürce ifade edilmesi ve spontanlık ve otantik olma olarak sıralanabilir (Young, Klosko & Weishaar, 2003).

Bu ihtiyaçların çocuğun özelinde yeterince karşılanmaması, fazlaca karşılanması ya da çocuğun travmaya (istismar, ihmal, duygusal reddedilme, şiddet vb.) maruz kalması sonucunda çocukta uzun süreli gerginlik ve stres oluşuyorsa bu deneyimler sinir yapısına kodlanır ve şemalar oluşur (Roediger, 2020).

Şema oluşumunda bir diğer etken de mizaçtır yani çocuğun doğuştan getirdiği karakter özellikleridir. Örneğin kimi çocuk daha sakin bir yapıdayken kimi çocuk daha agresif bir yapıda olabilir. Agresif bir çocuğun ebeveynlerinden şiddet görerek travmatize olması sakin yapıdaki bir çocuğa göre daha olası bir senaryodur. Çocuğun duygusal mizacı ile zorlayıcı yaşam deneyimlerinin etkileşimi şema oluşumunda oldukça etkilidir. Farklı mizaçlar çocukların benzer yaşam olaylarından farklı etkilenmelerine sebep olur. Bu da çocuklarda farklı şemaların oluşmasına zemin hazırlar (Young, Klosko & Weishaar, 2003).

Bunlara ek olarak, son yıllardaki nörobiyolojik çalışmalar, travmaların yalnızca bilişsel değil aynı zamanda duygu düzenleme sistemlerini etkileyerek şema oluşumuna katkı sunduğunu göstermektedir (Dadomon et al., 2016).

Bu bulgular, şemaların hem psikolojik hem nörobiyolojik temelleri olduğuna işaret etmektedir. Yakın tarihli çalışmalar da şemaların travma sonrası stres belirtileri, duygudurum bozuklukları, yeme bozuklukları ve kişilerarası işlev bozuklukları üzerindeki aracılık (mediator) rolünü desteklemektedir (Aloi et al., 2025; Gökdağ & Erdoğan Yıldırım, 2023).

Uyum Bozucu Şemalar hangileridir?

Şemalar çocukluk dönemindeki anıları, duyguları, düşünceleri ve bedensel duyumları içerdiğinden değişime dirençlidir ve kişinin bütün yaşamını etkiler. Bu etkiler kişinin yaşamı boyunca devam eder. (Young, Klosko & Weishaar, 2003). Young, bu sebeple şemalara yaşam tuzakları da demektedir. (Roediger, 2020).

Güncel olarak 5 alanda toplanan toplam 18 uyum bozucu şema tanımlanmaktadır. Bunlar; duygusal yoksunluk, terk edilme, güvensizlik/kötüye kullanılma, kusurluluk/utanç, sosyal izolasyon, bağımlılık/yetersizlik, dayanıksızlık, iç içe geçme/gelişmemiş benlik, başarısızlık, haklılık/büyüklenmecilik, yetersiz öz denetim, boyun eğicilik, kendini feda, onay arayıcılık, karamsarlık, duyguları bastırma, yüksek standartlar ve cezalandırıcılık olarak sıralanabilir (Young, Klosko & Weishaar, 2003). 

Şemalarla nasıl baş edilir?

ocukluk döneminde yaşanan zorlayıcı yaşam olayları çocukta aşırı gerginlik ve stres yaratır. Her çocuk bu stresle baş etmek için çeşitli yöntemler geliştirir. Ancak bu yöntemler çocuklukta işe yarasa ve işlevsel olsa da yetişkinlik yaşamında uyum bozucu etkiye sahiptir. Young, şemaların devamlılığını sağlayan ve sorunları kronikleştiren bu davranışları uyum bozucu baş etme yöntemleri olarak ele almaktadır. Yetişkinler bu baş etme yöntemlerini kullanırken anlık olarak rahatlar fakat uzun vadede sorunları artarak devam eder. Çünkü bu yöntemler şema mesajlarını doğrular niteliktedir. Üç tip uyum bozucu baş etme biçimi vardır. Bunlardan ilki, şema teslimi/teslimci başa çıkma biçimi, kişinin şemanın ona verdiği mesajları sorgulamadan doğru kabul etmesi ve şemanın yarattığı stres yüküne teslim olması anlamına gelir. İkincisi, şema kaçınması/kaçınmacı başa çıkma biçimi, şemanın tetiklenebileceği stres verici ortamlardan, yerlerden, kişilerden kaçınma davranışları olarak düşünülebilir. Üçüncüsü ise, şemanın aşırı telafisi/telafi ile başa çıkma, kişinin şemanın tam tersi doğruymuş gibi davranması olarak değerlendirilir (Arntz & Jacob, 2016).

Bunlara örnek vermek gerekirse, yetersizlik şeması olan bir kişi teslim ile baş ediyorsa kendisini yetersiz hissettiren kişilere sınır koymakta zorlanabilir ve hayatında tutmaya devam eder. Kaçınma ile baş ediyorsa kabiliyetinden emin olmadığı veya yetersiz hissettiği yeni deneyimlerden kaçınır ve kendisini geliştirme/ öğrenme şansını kaçırır. Aşırı telafi ile baş ediyorsa her işi en iyi kendisinin yaptığını düşünerek böbürlenebilir. 

Sonuç olarak, şema terapi sürecinde öncelikle kişinin erken dönemden kaynaklanan uyum bozucu şemaları ve bu şemaların kökenindeki çocukluk deneyimleri belirlenir. Aynı zamanda, kişinin bu şemalarla başa çıkarken hangi uyum bozucu baş etme stratejilerini kullandığı tespit edilir. Danışmanlık sürecinde, bir yandan şemaların günümüzde yol açtığı sorunlarla başa çıkabilmesi için sağlıklı baş etme becerileri geliştirilirken, diğer yandan şemaların temelinde yatan travmatik anılar farklı yöntemlerle ele alınarak, bireyin daha sağlıklı ve dengeli bir yaşam sürmesi hedeflenir.

Hayatınızda tekrar eden döngülerin tesadüf olmadığını fark ettiyseniz, değişim başlamış demektir. Kendi şemalarınızı tanımak ve daha dengeli bir yetişkinlik inşa etmek için uzman kadromuzla yanınızdayız. İlk adımı atmak için randevu oluşturun.

Beyza Metin

Kaynakça

Aloi, M., Rania, M., Carbone, E. A., de Filippis, R., Quirino, D., D’Onofrio, E., & Segura-Garcia, C. (2025). Early maladaptive schemas mediate the relationship between childhood trauma and interpersonal problems in eating disorders. Clinical Psychology & Psychotherapy, 32(2), e70052. https://doi.org/10.1002/cpp.70052

Arntz, A.& Jacob, G. (2016). Uygulamada Şema Terapi:Şema Mod Yaklaşımına Giriş Rehber (G. Soygüt Pekak ed). Nobel Yayıncılık. 

Dadomo, H., Panzeri, M., Caponcello, D., & Carmelita, A. (2016). Schema therapy for emotional dysregulation: Theoretical implication and clinical applications. Frontiers in Psychology, 7, 1987. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.01987

Gökdağ, C., & Erdoğan Yıldırım, Z. (2023). The mediating role of early maladaptive schemas in the relationship between temperament and depressive symptoms. Türk Psikiyatri Dergisi, 34(3), 162–172. https://doi.org/10.5080/u26316

Roediger, E. (2010). Yaşam Tuzakları için Şema Terapi: Huzurlu, mutlu ve özgür yeni bir yaşama başlayabilmek. Psikonet Yayıncılık. 

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.

Sorumluluk Reddi: Söz konusu bu tür bilgiler Site’de yalnızca bilgilendirme amacıyla yayınlanmaktadır ve doktorunuz ya da eczacınızın tavsiyelerinin yerini almaz. Bu bilgiler hiçbir koşulda bir hastalığın veya fiziksel problemin tıbbi tanısını koymak için kullanılmamaktadır site üzerinden durumunuzla ilgili endişelerinizi ve sorularınızı sorabilirsiniz. Bununla birlikte her durumda doktorunuza ya da eczacınıza başvurmanız gerekir.

Klinik Psikolog Fundem Ece

Uzmanlık alanları: Çocuk, Ergen, Yetişkin, Aile, Çift, Cinsel Danışmanlık.
Okan Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nü tam burslu kazandı. Psikoloji Bölümü’nü (%30 İngilizce) burslu okurken başarısı sayesinde Çift Anadal Programı’na kabul edilerek Sağlık Yönetimi Bölümü’nü de tamamladı.